Sreda, 4. novembar 2009. KULTURA

Ljubavni romani kao molitvenici

Dve nove knjige posvećene Vizantiji Aleksandra Každana i Hansa Georga Beka

Vizantijski period je ne samo kod nas, nego i u svetu podstrek za naučnike-istraživače. O tome svedoče knjige "Vizantija - Ljudi i moć" Aleksandra Každana ("Evoluta") i "Vizantijski erotikon" Hansa Georga Beka ("Karpos"), koje su se nedavno pojavile i kod nas.

Dok se za prvu knjigu može reći da je izvršila revoluciju u vizantologiji i usmerila savremeno izučavanje Vizantijskog carstva u novom pravcu, "Vizantijski erotikon" govori o manje poznatoj strani tog društva, koje je uprkos jakom uticaju hrišćanstva, poznavalo i cenilo radost, pa i onu čulnu, koju je crkva najviše osuđivala.

U središtu istraživačke pažnje ruskog naučnika Aleksandra Každana (1922-1997), jednog od najistaknutijih vizantologa proteklog veka je tzv. Vizantinac, koji je svojevrstan model podanika Carstva. Premda prvi put objavljena pre nešto više od četvrt veka, ova njegova knjiga i dalje predstavlja jedan od najmodernijih pristupa vizantijskoj istoriji i civilizaciji.

Mada je Niče govorio da hrišćanstvo ne zna za radost, knjiga nemačkog vizantologa Hansa Georga Beka (1910-1999) to demantuje. U svom "Vizantijskom erotikonu" on otkriva kako je erotofobija zvanične crkve često ignorisana u vizantijskoj svakodnevici, umetnosti, književnosti, pa čak i u manastirima. Tekstovi pojedinih antičkih ljubavnih romana došli su do našeg vremena u formi molitvenika, u koje su bili prerušeni kako bi se prekratili sati manastirskih bogosluženja.

Každan je u knjizi "Vizantija - Ljudi i moć" nastojao da shvati i objasni specifičnosti vizantijskog života i vizantijske kulture i da razume spoljašnje utiske i pritiske, kako stare tako i nove, koji su oblikovali Vizantince, čineći ih različitim od ljudi koji su živeli pre ili istovremeno sa njima, ali u drugim delovima sveta ili nakon njih.

- On se snažno oslanja na svoj koncept vizantijskog čoveka, čiji latinski oblik hommo byzantinus služi zato što ovaj termin u antropološkom, čak i u paleontološkom smislu stvara osećaj posebnosti ljudi koji su živeli i delovali u prošlosti, ali koji više ne postoje - napisao je Žil Konstabl u predgovoru. - Každan je bio svestan opasnosti koje ovaj koncept nosi sa sobom, kao i toga da nikad nije postojao poseban vizantijski čovek. On, međutim, smatra da se "iza svih ovih različitosti oseća određeni princip koji je određivao zajedničke elemente vizantijskog društvenog života i mentaliteta, ali i najviše i najsofisticiranije domete pojedinačnih umova". Individualizam bez slobode, čak i u mnogo značajnijoj meri nego hrišćanstvo, prema mišljenju ovog naučnika, zaslužan je za posebnost vizantijskog čoveka i čini osnovu njegove ideje o ambivalentnosti Vizantije, koju su obeležile unutrašnje različitosti i suprotnosti i u kojoj su Vizantinci bili potpuno oslonjeni sami na sebe, ali se nalazili pod vrhovnom vlašću Boga i cara.

Hans Georg Bek u svojoj knjizi se ne bavi "istorijom morala", već pokazuje na koji je način jedno homogeno društvo, kakvo je bilo vizantijsko, čvrsto utemeljeno u tradiciji i obrascima ponašanja, izlazilo na kraj sa svojim teolozima i strogim moralnim diktatom crkve kojoj je država davala utočište. Taj diktat je na polju erotike i seksualnosti u početku postavljao visoke ciljeve i ideale koji hrišćanski shvaćenom životu, smeštenom u realnom svetu, a ne iza manastirskih zidina, nisu ostavljali mnogo prostora za delovanje.

O erotskom i seksualnom životu i ponašanju u vizantijskoj svakodnevici ostalo je malo tragova.

- Pravoslavlje nije ni u kom slučaju žurilo sa sudovima uperenim protiv erotske literature - piše Georg Bek. - Poznato je iz istorije vizantijske crkve dovoljno slučajeva stavljanja knjiga na indeks zabranjenih, zatim njihovo spaljivanje ili bar eksplicitno zabranjivanje čitanja. To su bila isključivo dela koja su sa pravoslavnom dogmatikom bila na ratnoj nozi. Čini se da se među njima ne nalazi nijedan tekst koji bi se mogao ubrojiti u erotske. Iz tog perioda nema literature koja se na bilo koji način orijentiše prema stvarnom životu, a da pri tom zaobilazi ljubav, erotiku i sve što je sa tim u vezi. Uz pomoć "maskiranja", odnosno alegorije, erotska književnost se najčešće oslobađala suda pravoslavlja. Nijedan od autora, koji je napisao neko erotično delo, koje je zatim tumačeno alegorijski, u svom tekstu nije jasno sugerisao alegorijsko tumačenje. Uvek su se drugi trudili oko toga.

                                                                                                      D. Matović